Bugün sadece bir aile yaşıyor: Habsus’ta silinen bin yıllık hafıza

Turabdin genelindeki Sayfo sürecini inceleyen dosya haberimizin beşinci bölümünde, Mhallami bölgesinde bulunan ve Süryanice konuşulan eski bir Süryani köyü olan Habsus’ta yaşananları ele alıyoruz. 1915’e kadar 100 Süryani ailenin yaşadığı, Sayfo ile “insansızlaştırılan” ve 1970'lerdeki baskılarla tamamen “boşaltılan” köyde, bugün sadece bir ailenin verdiği varoluş mücadelesini ve ayakta kalan 1400 yıllık kiliselerin tarihini aktarıyoruz. 

Sayfo Özel Dosya 

Sayfo Süryani Soykırımı’na giderken, 1915-24 yılları arasında Türkiye’de boşaltılan Süryani köyleri ve bölgelerini dosya hâlinde paylaşıyoruz. Dosyamızın beşinci bölümünde, Turabdin’in (Mardin ve çevre iller) Midyat köyleri ve çevresinde boşaltılan yerleşim bölgeleri ile kiliseleri paylaşıyoruz. 

Habsus (Habsusnas-Mercimekli)

Turabdin'de bulunan Habsus, sakinlerinin Süryanice konuştuğu, Mhallami bölgesinde kalan az sayıdaki Hıristiyan yerleşim yerinden biri olan eski bir. Birçok kez boşaltılıp yeniden yerleşilen Habsus'ta, 18. yüzyıla kadar Müslüman yoktu. Zamanla, baskı arttıkça ve saldırılar yoğunlaştıkça, birçok Süryani köyü terk etmek zorunda kaldı.

Habsus, 1567 tarihli Osmanlı belgelerinde Habsus’a kayıtlı, 102 hane ve 63 kişiden oluşan 165 vergi mükellefi ile bir kent merkeziydi. 1870 nüfus sayımına göre ise Habsus'ta Süryani aileler kayıtlıydı. Listede ayrıca köydeki kilise ve manastırda birer rahip olduğu da belirtiliyor.

Kilise kayıtlarına göre 1914 yılında Habsus'ta 100 aile yaşıyor, dört rahip görev yapıyordu. 1915’te katliam haberi gelir gelmez, halk Aynwerdo ve Anhil'e kaçtı. Köyde kalan Süryaniler ise katledildi. Soykırımdan sonra bir süre, Habsus'tan kaçan Süryaniler diğer köylerde yaşamaya devam etti. Çevredeki yerleşim yerleri uzun yıllar Müslümanlar tarafından iskân edildi.

Köyde bir aile yaşıyor

Habsus halkı, soykırım sonrasında da sorun ve baskılarla karşılaşmaya devam etti. Köyün en önemli liderlerinden İsa Efrim ve yeğeni Efrim Efrim 1928'de öldürüldü. Köyden birçok kız çocuğu ve kadın kaçırıldı. Yine farklı sorunlar nedeniyle Süryaniler köyden göç etmeyek zorunda kaldı. 1970'lerde, 75 Süryani ailenin yaşadığı köyde, bugün sadece bir aile yaşıyor.

Mor Shemun d'Zeyte Kilisesi

Köyün içerisinde görkemli kubbesi bulunan Mor Shemun d'Zeyte Kilisesi’nin, 7. yüzyılda inşa edildiği düşünülüyor. Hasbus'ta doğan ve bölgenin metropoliti olan Mor Şemun'un anısını onurlandıran kilise, kalın duvarlarıyla 1400 yıldır ayakta duruyor. Geniş bir avlusu olan kilisede, kapsamlı bir restorasyon çalışması yapılıyor.

Meryem Ana Kilisesi

Küçük bir kilise olan Meryem Ana Kilisesi ise 1930'larda köy göletinin yakınında bulunan çok daha büyük bir kilisenin yerine inşa edilmiş. 1970'lerde restore edilen kilise, o tarihten beridir ziyaretçilere açık.

Mor Loozor Manastırı

Köyden yaklaşık 1 km uzaklıkta olan harap hâldeki Mor Loozor Manastırı da, ovaya bakan bir tepede yer alıyor. Manastırın bazı eski bölümlerinin 5. yüzyıla kadar uzandığı düşünülüyor. Kilisenin inşa edildiği yıla dair ise bilgi edinilemiyor. Ancak yapının, Mor Loozor'un kalıntılarının buraya getirildikten sonra inşa edildiği biliniyor.

Yapı, yontulmuş Midyat taşından yapılmış üç metre yüksekliğinde bir duvarla çevrili. Giriş kapısı, batı duvarının sol köşesinde yer alıyor. Kapıdan geçmeden önce, Eyvan (İvan veya Aivan) adı verilen yüksek ve açık kenarlı bir odaya giriliyor. Orijinal mimari tarzı ne olursa olsun, binanın bu kısmı daha sonra kapatılmış.

Bu odadan manastırın iç avlusuna ulaşılıyor. Avlunun tam ortasında bir sütun, küçük bir kilise ve bir kaide üzerine inşa edilmiş keşiş kulesi bulunuyor. Turabdin'deki hiçbir manastırda böyle bir kule bulunmuyor. Dört katlı bir temel üzerine yontulmuş taşlardan inşa edilen manastırın üst kısımları ise yıkılmış durumda. Uzun süre ihmâl edilen yapı, son 10-15 yıldır define avcıları tarafından defalarca tahrip edildi ve şu an kapalı.

Mor Zuto Kilisesi (Teodute)

731 yılında Mor Şemun d'Zeyte tarafından kurulduğu bilinen Mor Zuto Kilisesi (Teodute), Mor Şemun d'Zeyte Kilisesi'ndeki yenileme çalışmaları, Mor Zuto Kilisesi'ni de kapsıyor.

1915’te Nsibin ve Gozarto’da neler oldu?