Arman Akopian

1915 yılında, Elazığ’a bağlı Hartaberd (Kharberd veya Kharput olarak da bilinir), küçük ancak belirgin bir Süryani nüfusuna ev sahipliği yapıyordu. Sayıları birkaç binle ifade edilen Süryaniler, dilin, litürjinin ve yerel ticaretin gündelik yaşamı ve kimliği şekillendirdiği çok dilli ve çok inançlı bir dünyada yaşıyordu. Hartaberd Süryanilerinin hikâyesi, küçük toplulukların modernleşme sürecini nasıl deneyimlediğini ve 20. yüzyılın başındaki soykırım niteliğindeki sarsıntılar içinde nasıl sürüklendiğini anlamak için önemli bir pencere sunuyor. 

Bir kavşaktaki topluluk 

Hartaberd’in Süryanileri ne yekpare ne de dış dünyadan yalıtılmış bir topluluktu. Birinci Dünya Savaşı öncesinde araştırmacıların yaklaşık 619 bin kişi olarak tahmin ettiği Osmanlı’daki Hıristiyan Süryaniler, daha geniş bir nüfusa mensuptu. Süryaniler, kendilerine özgü yerel bir geleneği temsil ediyordu.  

Hartaberd’de, “Asorwots Tağ” olarak bilinen belirgin bir mahallede yaşıyorlardı. Buradaki Süryani haneleri zanaatkârlık, boyacılık ve ticaretle uğraşıyor, bazı varlıklı aileler ise dikkate değer mülk ve bahçe sahibi oluyordu. Topluluğun ekonomik yaşamı, şehir pazarlarında görünür durumdaydı. Ayrıca bölgede büyük rağbet gören, kırmızı ve siyah çiçek motifleriyle süslenmiş özel bir kumaş türü olan “kırmızı Süryani basması” üretiminde de uzmanlaşmışlardı.  

Dini yaşam ise kimliğin temel dayanağını oluşturuyordu. Süryani Ortodoks Meryem Ana Kilisesi (Mart Maryam), mahallenin ruhani merkeziydi. Ayinler Klasik Süryanice ile icra edilse de halkın büyük bölümü bu dili artık gündelik yaşamında konuşmuyordu. Kiliseye hem Hıristiyan hem de Müslüman ziyaretçiler şifa ve bereket dilemek amacıyla geliyordu. Bu durum, kutsal mekânların pratikte mezhepsel sınırları aşabildiğini, ancak topluluklar arasındaki sınırların yine de varlığını koruduğunu gösteriyor. 

Dil, eğitim ve Millet Sistemi  

Hartaberd Süryanilerinin en dikkat çekici özelliklerinden biri ise dilsel profilleriydi. Kuşaklar boyunca birçok kişi Süryanice-Aramiceyi kullanmayarak, Ermenice ve Türkçeyi temel konuşma dili hâline getirmişti. Özellikle Ermenice, kamusal yaşamın dili konumundaydı. Okullarda, gazetelerde ve topluluğun yazılı kültürünün büyük bölümünde kullanılıyordu.  

Süryani alfabesi, litürjide ve Garşuni metinlerinde yaşamaya devam etti. Garşuni, Ermenice veya Türkçenin Süryani harfleriyle yazılması anlamına geliyordu. Ancak yaşayan gündelik dil büyük ölçüde değişmişti.  

Bu dilsel dönüşüm, Osmanlı Millet Sistemi’nin bir sonucuydu. Millet Sistemi, toplulukları dil veya etnik kökene göre değil, dini aidiyete göre tanımlıyordu. Süryani Ortodokslar, çoğu zaman idari açıdan Ermenilerle birlikte değerlendiriliyordu. Bu durum bazı sivil ilişkileri kolaylaştırırken aynı zamanda temsil, mülkiyet ve kimlik konularında gerilimlere de yol açıyordu.  

Eğitim ise hem bir mücadele alanı hem de köprü işlevi gördü. Süryani çocuklar, Ermeni ve misyoner okullarına gitmeye devam ediyor, yerel basın ise Ermenice, Türkçe ve Garşuni dillerinde yayınlar yapıyordu. Bu kurumlar, okuryazarlığı ve yurttaşlık bilincini güçlendirse de topluluğu yaklaşan siyasal fırtınalardan koruyamadı. 

Kültürel yaşam ve entelektüel hareketlilik  

Hartaberd; Ermenice, Türkçe ve Süryanice alfabeyle yazan dikkat çekici sayıda Süryani aydın ve aktivist yetiştirdi. Bunlardan biri de Aşur Yusuf’tu. Yusuf, Protestan bir öğretmen ve editör olarak kasabanın melez kültürel dünyasını temsil ediyordu. Misyoner okullarında eğitim görmüş, Ermeni edebi geleneklerine hakim olmuş ve aynı zamanda Süryani ulusal aidiyetine bağlı kalmıştı.  

Din görevlileri ve laik aydınlar tarafından çıkarılan yerel, süreli yayınlarda dilin yeniden canlandırılması, eğitim ve topluluğun geleceği gibi konular tartışılıyordu. “Babylon ve Assyrian Progress gibi dergiler; kayıp, umut ve göçün pratik sorunlarıyla mücadele eden bir topluluğun düşünsel dünyasını gözler önüne seriyor.  

19’uncu yüzyılın başlarında kadın dernekleri ve kız öğrenci okulları da ortaya çıktı. Kadınlar derneği tarafından kurulan kız öğrenci okulu, 1912 yılına gelindiğinde onlarca öğrenciye ve kadın öğretmenlere sahipti. Bu gelişmeler, Süryani sivil yaşamının komşu Ermeni topluluklarında görülen modernleşme eğilimlerine paralel biçimde dönüştüğünü gösteriyor.  

Ermeni komşularla paylaşılan kader 

Osmanlı Devleti, 1915 yılında Ermeni nüfusa yönelik uygulamalarını başlattığında, Hartaberd Süryanileri de aynı sürgün ve mülksüzleştirme mekanizmasının içine çekildi. Yerel emirler Ermenilerin ve Süryanilerin sürgün edilmesini öngörüyordu. Ancak uygulamada iki topluluğun birbirinden ayrılması çoğu zaman güçtü. Süryani erkek çocukları terk edilmiş Ermeni mallarını toplamakla görevlendirildi. Ardından tutuklama ve sürgün dalgaları geldi.  

Birçok Süryani aile için sonuç mülksüzleşme, zorunlu göç ve ölüm oldu. Bu kader, aynı bölgelerde yaşayan Ermenilerin uğradığı felaketle paralellik gösteriyor ve onunla kesişiyor.  

Hayatta kalmayı başaranlar, çoğu zaman bunu mevcut diaspora ağlarına katılarak gerçekleştirdi. Worcester ve Boston’dan Fresno ve Los Angeles’a kadar uzanan şehirlerde Hartaberdli Süryaniler yeni topluluklar kurdu. Gazeteler yayınladılar, dernekler oluşturdular,  litürjiye, kolektif hafızaya ve el yazması kültürüne ait parçaları korudular. Bu diaspora ağları, artık ortadan kalkmış yerel bir dünyanın ve aksi takdirde unutulabilecek hikâyelerin muhafızları hâline geldi.  

Bu tarih neden önemli? 

Hartaberd Süryanilerinin tarihini yeniden ortaya çıkarmak, 1915’e ilişkin tarihsel kayda daha fazla derinlik kazandırıyor. Bu tarih bize, soykırım ve kitlesel şiddet tartışmalarının yalnızca sayılar ve istatistikler üzerinden yürütülmemesi gerektiğini hatırlatıyor.  

Artık çalışmayan dere kenarındaki boya atölyeleri, sessizliğe gömülen sınıf tartışmaları ve Mart Maryam Kilisesi’nde bir hacının yaktığı ve söndükten sonra bir daha yakılamayacak olan mum da bu tarihin bir parçası.  

Bugün araştırmacılar ve topluluğun torunları, arşiv kayıtları, süreli yayınlar ve sözlü tanıklıklardan yararlanarak bu dünyayı yeniden inşa etmeye çalışıyor. Bu çaba önemli. Çünkü tarihi yalnızca istatistiklere indirgemeyi reddediyor ve insan ölçeğini merkeze alıyor.  

Bu hikâyenin merkezinde zanaatkârlar, öğretmenler, din görevlileri ve hayatları yarıda kesilen çocuklar var.  

Hartaberd Süryanilerinin hikâyesini anlatmak, yalnızca onların anısını yaşatmak anlamına gelmez. Aynı zamanda toplulukların siyaset ve savaşın baskısı altında nasıl hayatta kaldıklarını, uyum sağladıklarını ve bazen yok olduklarını daha iyi anlamamıza yardımcı olur.  

Bu yazı, Arman Akopian’ın 2020 yılında “Beth Mardutho: The Syriac Institute ve Gorgias Press tarafından yayımlanan The Syriacs of Kharberd (Kharput) On the Eve of the 1915 Genocide” adlı çalışmasına dayanıyor.